स्कन्द पुराण — सबसे बड़ा पुराण सारांश और कार्तिकेय की कथाएँ
स्कन्द पुराण, सबसे बड़े महापुराण, इसकी संरचना, प्रमुख कार्तिकेय कथाएँ, आध्यात्मिक महत्व, और पूजा प्रथाओं का व्यापक मार्गदर्शन।
एफ़िलिएट प्रकटीकरण: सनातन हिंदू अमेज़न एसोसिएट्स प्रोग्राम और CueLinks एफ़िलिएट नेटवर्क (मिंत्रा और फ्लिपकार्ट) में भाग लेता है। इस पृष्ठ पर एफ़िलिएट लिंक हैं: यदि आप क्लिक करके खरीदते हैं तो हमें एक छोटा कमीशन मिलता है, आप पर बिना किसी अतिरिक्त लागत के। अमेज़न एसोसिएट के रूप में हम पात्र खरीद से कमाते हैं। पूरा प्रकटीकरण।
परिचय
महत्व
शुभ समय
अपना सटीक शुभ समय जानें अपने शहर और तिथि के लिए शुभ मुहूर्त और चौघड़िया देखें।
आवश्यक सामग्री
तैयारी के चरण
- 1स्नान करें और स्वच्छ, अधिमानतः सफेद या केसरिया वस्त्र पहनें
- 2पूजा स्थल को साफ करें और कार्तिकेय की छवि/यन्त्र (वेल, मयूर, षण्मुख रूप) के साथ वेदी सजाएँ
- 3दीपक और धूप प्रज्वलित करें; आचमन (जल ग्रहण) और प्राणायाम करें
- 4गुरु परम्परा और गणेश का आह्वान करें विघ्न निवारण के लिए
- 5संकल्प (इच्छा) करें अध्ययन/पाठ/व्रत के लिए तिथि, नक्षत्र, गोत्र सहित
- 6स्कन्द पुराण ग्रन्थ को स्वच्छ, ऊँचे स्थान पर रखें (सीधे फर्श पर नहीं)
चरण
- 1गणेश मन्त्र से आरम्भ करें: 'ॐ गं गणपतये नमः' (३ बार)
- 2गुरु स्तोत्र और शिव-शक्ति आह्वान पढ़ें: 'ॐ नमः शिवाय' (११ बार)
- 3पुष्पाञ्जलि (मुट्ठी भर पुष्प) देवता को अर्पित करते हुए स्कन्द के नामों का जप करें
- 4प्रतिदिन एक अध्याय या निश्चित संख्या में श्लोकों को ध्यान और भावना से पढ़ें/सुनें
- 5पाठ के बाद नैवेद्य अर्पित करें और कपूर या घी के दीपक से आरती करें
- 6प्रदक्षिणा (परिक्रमा) ३ बार दक्षिणावर्त करें; नमस्कार (साष्टांग प्रणाम) करें
- 7प्रसादम परिवार/अतिथियों को वितरित करें; दिव्य कृपा के रूप में ग्रहण करें
- 8यदि स्कन्द षष्ठी व्रत कर रहे हैं: उपवास (निर्जला या फलाहार), प्रतिदिन काण्ड षष्ठी कवचम का पाठ करें, यथासम्भव मौन (मौन) बनाए रखें
- 9व्रत का समापन ७वें दिन (सप्तमी) विशेष पूजा, ब्राह्मणों/बच्चों को भोजन कराकर, और दान (दाना) देकर करें
मंत्र
Skanda Moola Mantra
ॐ शरवणभवाय नमः
Om Sharavanabhavaya Namaha
अर्थ: Salutations to the one born in the reed forest (Sharavana), the primordial seed of divine power.
Kartikeya Gayatri Mantra
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि तन्नः स्कन्दः प्रचोदयात्
Om Tatpurushaya Vidmahe Mahasenaya Dhimahi Tannah Skandah Prachodayat
अर्थ: We meditate on the Supreme Person, the Great Commander; may Skanda inspire and illumine our intellect.
Shadakshara Mantra (Six-syllable Murugan Mantra)
ॐ सा र वा ना ब व
Om Sa Ra Va Na Ba Va
अर्थ: The six-syllable essence of Murugan: Sa (Saravana), Ra (Ravana-destroyer), Va (Valli's lord), Na (Nakshatra-lord), Ba (Bhaktavatsala), Va (Vajra-vel holder).
Kanda Shashthi Kavacham (Opening Verse)
ஐம்புகழ் முத்து ஐந்து தோற்றன் ஐந்து முகமுடையான் அருமுகன்
Aimpugazh Muthu Aindhu Thotran Aindhu Mugamudaiyan Arumugan
अर्थ: The five-fold praised, pearl-like one, the five-faced lord who manifested in five ways, the six-faced Arumugan (Tamil invocation from Kanda Shashthi Kavacham).
Skanda Prarthana (from Skanda Purana, Kashi Khanda)
स्कन्दं कुमारं सेनापतिं च षण्मुखं तं नमामि शरणं प्रपद्ये
Skandam Kumaram Senapatim Cha Shanmukham Tam Namami Sharanam Prapadye
अर्थ: I bow to Skanda, the eternal youth, commander of armies, the six-faced one; I surrender to him as my refuge.
दिशानिर्देश
- •व्रत अवधि के दौरान ब्रह्मचर्य (celibacy) का पालन करें
- •सूर्योदय से सूर्यास्त तक उपवास करें (निर्जला या फलाहार: केवल फल, दूध, जल)
- •प्याज, लहसुन, मांस, शराब, तम्बाकू, और तामसिक भोजन से बचें
- •फर्श या चटाई पर सोएँ; विलासितापूर्ण बिस्तर से बचें
- •वचन की पवित्रता बनाए रखें: गपशप, झूठ, कठोर शब्दों से बचें
- •निर्धारित समय पर पूजा करें (प्रभात, दोपहर, संध्या)
- •प्रतिदिन स्कन्द पुराण या काण्ड षष्ठी कवचम पढ़ें/पाठ करें
- •समापन दिवस पर दान (दान) करें: योग्य व्यक्तियों को भोजन, वस्त्र, पुस्तकें, या धन
करें
- ✓ग्रन्थ को श्रद्धा (faith) और भक्ति (devotion) से ग्रहण करें
- ✓संस्कृत श्लोकों का सही उच्चारण करें; सम्भव हो तो गुरु से सीखें
- ✓ग्रन्थ स्पर्श करने से पहले बाह्य और आन्तरिक पवित्रता (शौच) बनाए रखें
- ✓पाठ के पुण्य (punya) को पूर्वजों और सभी प्राणियों के साथ साझा करें
- ✓स्कन्द षष्ठी व्रत को अनुशासन और आनन्द से निभाएँ, बोझ की तरह नहीं
- ✓सम्भव हो तो व्रत के दौरान मुरुगन मन्दिर के दर्शन करें
- ✓विभूति और रुद्राक्ष धारण करें दिव्य स्मरण के रूप में
न करें
- ✗पुराण को फर्श पर, पैरों के पास, या अपवित्र स्थानों पर न रखें
- ✗मासिक धर्म के दौरान पाठ न करें (परम्परागत स्मृति के अनुसार; पारिवारिक वरिष्ठ से परामर्श लें)
- ✗पाठ को आकस्मिक वार्तालाप के लिए बाधित न करें
- ✗देवता को अर्पित करने से पहले प्रसादम ग्रहण न करें
- ✗इस शैव ग्रन्थ का अध्ययन करते समय अन्य देवताओं या परम्पराओं की आलोचना न करें
- ✗चिकित्सकीय सलाह के बिना शारीरिक रूप से अस्वस्थ होने पर व्रत न करें
- ✗ग्रन्थ को मात्र साहित्य न मानें — यह एक जीवित शास्त्र है
सामान्य गलतियाँ
- •आह्वान (गणेश/गुरु) को छोड़कर सीधे पाठ शुरू करना
- •अर्थ पर चिन्तन (मनन) किए बिना यान्त्रिक रूप से पढ़ना
- •उद्धरण में स्कन्द पुराण को अन्य पुराणों (जैसे शिव पुराण) से भ्रमित करना
- •तीर्थ-माहात्म्य खण्डों की उपेक्षा करना जो ग्रन्थ के उद्देश्य के लिए केंद्रीय हैं
- •व्रत को केवल बाह्य रूप से (भोजन तक सीमित) निभाना बिना आन्तरिक अनुशासन (वचन, विचार) के
- •अनुवाद की प्रामाणिकता सत्यापित किए बिना अनूदित संस्करणों का उपयोग करना
क्षेत्रीय विविधताएँ
- •तमिलनाडु: संस्कृत पुराण के स्थान पर काण्ड षष्ठी कवचम (तमिल) का पाठ; आरुपडै वीडु तीर्थयात्रा पर बल
- •केरल: मण्डल सीज़न (नवम्बर-जनवरी) में स्कन्द पुराण पाठ; हरिपाद, पय्यानूर जैसे सुब्रह्मण्य मन्दिर केंद्रीय
- •महाराष्ट्र/गुजरात: रेवा खण्ड द्वारा निर्देशित नर्मदा परिक्रमा; कुछ लोक परम्पराओं में स्कन्द को मल्लिकार्जुन के रूप में पूजा जाता है
- •उत्तर भारत: कार्तिक मास में काशी खण्ड का पाठ; कुछ अखाड़ों में स्कन्द पूजा हनुमान के साथ मिली हुई
- •श्रीलंका: कतरगामा उत्सव (एशाला) स्कन्द पुराण की कथाओं से प्रेरित; वेद्दा और बौद्ध समन्वयवाद
- •मलेशिया/सिंगापुर/प्रवासी: थाईपुसम कावडि अट्टम स्कन्द की विजय का जीवंत प्रदर्शन; तमिल/अंग्रेजी में पुराण प्रवचन
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
क्या स्कन्द पुराण केवल तमिलों या दक्षिण भारतीयों के लिए है?▾
क्या महिलाएँ स्कन्द पुराण पढ़ सकती हैं या स्कन्द षष्ठी व्रत कर सकती हैं?▾
स्कन्द पुराण और काण्ड पुराणम में क्या अन्तर है?▾
स्कन्द पुराण का कौन सा खण्ड एक शुरुआती व्यक्ति को पढ़ना चाहिए?▾
क्या स्कन्द पुराण में मुरुगन के छह निवासों (आरुपडै वीडु) का उल्लेख है?▾
लोकप्रिय टूल
संदर्भ और पारंपरिक टिप्पणियाँ
- •स्कन्द पुराण (संस्कृत) — समालोचनात्मक संस्करण: वेंकटेश्वर प्रेस (बम्बई), मोतीलाल बनारसीदास (दिल्ली), और जारी स्कन्द पुराण परियोजना (फ्रेंच इंस्टीट्यूट ऑफ पॉन्डिचेरी / EFEO)
- •कच्चियप्प शिवाचार्यार द्वारा काण्ड पुराणम (तमिल) — शिव सिद्धान्त मठ, चिदम्बरम द्वारा प्रकाशित
- •देवराय स्वामिगल द्वारा काण्ड षष्ठी कवचम (तमिल, १९वीं शताब्दी) — स्कन्द षष्ठी के दौरान व्यापक रूप से पाठ किया जाता है
- •नक्कीरार द्वारा तिरुमुरुकारुप्पडै (संगम तमिल, २री शताब्दी ईस्वी) — मुरुगन भक्ति की प्राचीनतम उपलब्ध कविता
- •तिरुचेंदुर, पलनि, और कतरगामा मन्दिरों से स्कन्द षष्ठी महोत्सव नियमावली
- •आनन्द ताण्डव (शैव सिद्धान्त) और कुमार तन्त्र (कौमार आगम) अनुष्ठान सन्दर्भ के लिए
- •विद्वत्तापूर्ण कार्य: आर. सी. हजरा (पुराणिक अभिलेखों में अध्ययन), ग्रेगरी बेली (स्कन्द पुराण अनुवाद), फ्रेड क्लोथी (मुरुगन अध्ययन)
Related Audio & Bhajans
Ov Moi Omm - Kāvya Puranas
Skanda Purana
Skanda Purana - Khandam 8 (of 8) - Ambika Khanda - All 183 Adhyayas - Audio by P R Iyer
Stories
viShNu-purANa-taylor
एफ़िलिएट प्रकटीकरण: सनातन हिंदू अमेज़न एसोसिएट्स प्रोग्राम और CueLinks एफ़िलिएट नेटवर्क (मिंत्रा और फ्लिपकार्ट) में भाग लेता है। इस पृष्ठ पर एफ़िलिएट लिंक हैं: यदि आप क्लिक करके खरीदते हैं तो हमें एक छोटा कमीशन मिलता है, आप पर बिना किसी अतिरिक्त लागत के। अमेज़न एसोसिएट के रूप में हम पात्र खरीद से कमाते हैं। पूरा प्रकटीकरण।
Amazon.in पर पूजा सामग्री खरीदें
क्लिक करने पर Amazon.in खुलता है। कीमत और उपलब्धता बदल सकती है।
सभी पूजा वस्तुएँ देखेंअमेज़न एसोसिएट्स टैग: geekydevelope-21
फ्लिपकार्ट पर पूजा और त्योहारी सामग्री खरीदें
क्लिक करने पर हमारे एफ़िलिएट लिंक से फ्लिपकार्ट खुलता है। कीमत और उपलब्धता बदल सकती है।
फ्लिपकार्ट पर खरीदेंCueLinks प्रकाशक: 300371
मिंत्रा पर त्योहारी परिधान खरीदें
क्लिक करने पर हमारे एफ़िलिएट लिंक से मिंत्रा खुलता है। कीमत और उपलब्धता बदल सकती है।
CueLinks प्रकाशक: 300371
Need a website? Describe it, and AI builds it.
Perfect for a temple, pooja service, astrology practice or small shop. Tell the AI what you want — or drag and drop the classic way — and go live on your own web address in minutes with Sitova. Hosting, SEO, forms and analytics are all included.
- Build with AI or drag & drop
- Your domain + SEO built in
- Free forever plan
Opens sitova.site
