otherNonehindi

Understanding Sanskars Hinduism Comprehensive None

Share:

Understanding Sanskars Hinduism Comprehensive None

Tap to play

Related Articles

Lyrics with Meaning

View lyrics page →

मङ्गलाचरणम् (Invocation)

Original

ॐ वेदपुरुषाय विद्महे परब्रह्मणे धीमहि तन्नो धर्मः प्रचोदयात्।

Transliteration

Om Vedapuruṣāya vidmahe Parabrahmaṇe dhīmahi Tanno Dharmaḥ pracodayāt.

Meaning / Translation

Om, we meditate on the Person of the Vedas, the Supreme Brahman; may Dharma inspire and guide us.

संस्कारपरिचयः (Introduction to Sanskaras)

Original

संस्काराः षोडशैव स्युः गर्भाधानादि मोक्षदाः। शरीरं संस्कृतेनैव ब्रह्मभूयाय कल्पते॥

Transliteration

Saṃskārāḥ ṣoḍaśaiva syuḥ Garbhādhānādi mokṣadāḥ. Śarīraṃ saṃskṛtenaiva Brahmabhūyāya kalpate.

Meaning / Translation

There are sixteen sanskaras, beginning with Garbhadhana, which lead to liberation. Through purification (samskara), the body becomes fit for realizing Brahman.

१. गर्भाधानसंस्कारः (Garbhadhana - Conception)

Original

ऋतौ काले विधivat्तव्यो गर्भाधानः सुवर्णकः। पुत्रकामो यजेत् प्राज्ञः सन्तानं लभते शुभाम्॥

Transliteration

Ṛtau kāle vidhivat kuryāt Garbhādhānaḥ suvarṇakaḥ. Putrakāmo yajeta prājñaḥ santānaṃ labhate śubhām.

Meaning / Translation

Garbhadhana should be performed at the proper ritual time (fertile period) with proper rites. The wise desiring progeny perform it and obtain virtuous offspring.

२. पुंसवनसंस्कारः (Pumsavana - Ensuring Male Child / Fetal Protection)

Original

तृतीये मासि पुंसवनं नाड़ीशाखया सह। ब्राह्मीमूलेन संयुक्तं गर्भरक्षाकरं परम्॥

Transliteration

Tṛtīye māsi Puṃsavanaṃ nāḍīśākhayā saha. Brāhmīmūlena saṃyuktaṃ garbharakṣākaraṃ param.

Meaning / Translation

In the third month, Pumsavana is performed with the banyan root (or specific herb) to protect the fetus and ensure healthy development.

३. सीमन्तोन्नयनसंस्कारः (Simantonayana - Parting Hair, Baby Shower)

Original

चतुर्थे वा पञ्चमे मासि सीमन्तोन्नयनं भवेत्। गर्भिण्याः प्रीत्यर्थं कुर्यात् सुखसन्तानप्रदं शुभम्॥

Transliteration

Caturthe vā pañcame māsi Sīmantonnayanaṃ bhavet. Garbiṇyāḥ prītyarthaṃ kuryāt sukhasantānapradaṃ śubham.

Meaning / Translation

In the fourth or fifth month, Simantonayana (parting the hair) is done to gladden the pregnant woman, bestowing a happy and healthy child.

४. जातकर्मसंस्कारः (Jatakarma - Birth Rites)

Original

जाते जातकर्म कुर्यात् मधुर्घृतप्रशंनयोः। ॐ मेधा ते देवि सन्तु इति मन्त्रेण सुस्वरैः॥

Transliteration

Jāte Jātakarma kuryāt madhurghṛtapraśanayayoḥ. Om Medhā te devi santu iti mantreṇa susvaraiḥ.

Meaning / Translation

At birth, Jatakarma is performed by giving honey and ghee to the infant while chanting 'Om, may intelligence be yours, O divine one' with proper intonation.

५. नामकरणसंस्कारः (Namakarana - Naming Ceremony)

Original

दशमेऽहनि नाम कुर्यात् कुलदेवतया सह। नक्षत्राद्याः शुभा नामा दीर्घायुष्करं शुभम्॥

Transliteration

Daśame'hani nāma kuryāt kuladevatayā saha. Nakṣatrādyāḥ śubhā nāmā dīrghāyuṣkaraṃ śubham.

Meaning / Translation

On the tenth day (or later), the naming is done with the family deity. Names based on nakshatra (birth star) are auspicious and grant long life.

६. निष्क्रमणसंस्कारः (Nishkramana - First Outing)

Original

चतुर्थे मासि निष्क्रमणं सूर्यचन्द्रदर्शनम्। बाह्यवातावरणे बालं स्थापयेत् सुखसञ्चरम्॥

Transliteration

Caturthe māsi Niṣkramaṇaṃ Sūryacandradarśanam. Bāhyavātāvaraṇe bālaṃ sthāpayet sukhasañcaram.

Meaning / Translation

In the fourth month, the child is taken outside to see the sun and moon, acclimating them to the external environment for healthy growth.

७. अन्नप्राशनसंस्कारः (Annaprashana - First Solid Food)

Original

षष्ठे मासि अन्नप्राशनं पयसां च यथाविधि। अन्नं ब्रह्मेति मन्त्रेण बालं तृप्तिं प्रयच्छति॥

Transliteration

Ṣaṣṭhe māsi Annaprāśanaṃ payasāṃ ca yathāvidhi. Annaṃ Brahma iti mantreṇa bālaṃ tṛptiṃ prayacchati.

Meaning / Translation

In the sixth month, Annaprashana (first feeding of solid food, usually rice pudding) is done with the mantra 'Food is Brahman', nourishing the child.

८. चूडाकर्मसंस्कारः (Chudakarana - First Haircut)

Original

एकवर्षे चूडाकर्म कुर्यात् शिखायैव विधानतः। मेधावृद्धिकरं शिरः संस्कारं परमं शुचि॥

Transliteration

Ekavarṣe Cūḍākarma kuryāt śikhāyai vidhānataḥ. Medhāvṛddhikaraṃ śiraḥ saṃskāraṃ paramaṃ śuci.

Meaning / Translation

In the first year (or third), Chudakarana (first haircut, leaving a tuft/shikha) is performed per tradition, enhancing intellect and purifying the head.

९. कर्णवेधसंस्कारः (Karnavedha - Ear Piercing)

Original

तृतीये वर्षे कर्णवेधं औषधियुक्तशलाकया। श्रवणशक्तिवृद्ध्यर्थं रोगनाशनमुत्तमम्॥

Transliteration

Tṛtīye varṣe Karṇavedhaṃ auṣadhiyuktaśalākayā. Śravaṇaśaktivṛddhyarthaṃ roganāśanamuttamam.

Meaning / Translation

In the third year, ear-piercing is done with a medicated needle to enhance hearing power and prevent diseases.

१०. विद्यारम्भसंस्कारः (Vidyarambha - Initiation into Learning)

Original

पञ्चमे वर्षे विद्यारम्भं हरिः ॐ इति लेखयेत्। गुरुपादपद्मे चित्तं निश्चिप्य विद्यया युतः॥

Transliteration

Pañcame varṣe Vidyārambhaṃ Hariḥ Om iti lekhyet. Gurupādapadme cittaṃ niścipya vidyayā yutaḥ.

Meaning / Translation

At age five, Vidyarambha begins: the child writes 'Hari Om' with the guru's guidance, fixing the mind on the guru's lotus feet, becoming endowed with knowledge.

११. उपनयनसंस्कारः (Upanayana - Sacred Thread Initiation)

Original

आठवर्षे ब्राह्मणस्य उपनयनं विधीयताम्। गायत्रीमन्त्रदीक्षा च ब्रह्मचर्यं समाचरेत्॥

Transliteration

Aṣṭavarṣe Brāhmaṇasya Upanayanaṃ vidhīyatām. Gāyatrīmantradīkṣā ca Brahmacaryaṃ samācaret.

Meaning / Translation

At age eight (for Brahmin), Upanayana is performed: investiture with sacred thread and Gayatri mantra initiation; the student then observes Brahmacharya (celibate studentship).

१२. वेदारम्भसंस्कारः (Vedarambha - Beginning Vedic Study)

Original

उपनयनेन सहैव वेदारम्भं समाचरेत्। गुरुकुले वसन् शिष्यो वेदानधीते यथाविधि॥

Transliteration

Upanayanena sahaiva Vedārambhaṃ samācaret. Gurukule vasan śiṣyo Vedānadhīte yathāvidhi.

Meaning / Translation

Along with Upanayana, Vedarambha begins: the disciple resides in the gurukula and studies the Vedas methodically.

१३. केशान्तसंस्कारः (Keshanta / Godana - First Shaving of Beard)

Original

षोडशे वर्षे केशान्तं कुर्यात् ब्रह्मचारी मुने। यथावर्गं यथाशाखं वेदाध्ययनसमापनम्॥

Transliteration

Ṣoḍaśe varṣe Keśāntaṃ kuryāt Brahmacārī mune. Yathāvargaṃ yathāśākhaṃ Vedādhyayanasamāpanam.

Meaning / Translation

At sixteen, the brahmachari performs Keshanta (first shaving of beard), marking completion of Vedic study per his Veda branch and class.

१४. समावर्तनसंस्कारः (Samavartana - Return from Gurukula)

Original

समावर्तनं कुर्यात् स्नातको गृहमेधिनं व्रजेत्। स्नानं च कुर्यात् विधिवत् वेदवित् स्नातको भवेत्॥

Transliteration

Samāvartanaṃ kuryāt Snātako gṛhamedhinaṃ vrajet. Snānaṃ ca kuryāt vidhivat Vedavit Snātako bhavet.

Meaning / Translation

Samavartana (graduation) is performed; the Snataka (graduate) returns home to become a householder, having bathed ritually and mastered the Vedas.

१५. विवाहसंस्कारः (Vivaha - Marriage)

Original

विवाहः सप्तपदी कृत्वा गृहस्थाश्रममाश्रयेत्। धर्मपत्न्या सह धर्मं चरेत् प्रजया सह सुखी॥

Transliteration

Vivāhaḥ Saptapadī kṛtvā Gṛhasthāśramamāśrayet. Dharmapatnyā saha Dharmaṃ caret prajayā saha sukhi.

Meaning / Translation

Marriage is solemnized by the seven steps (Saptapadi); the man enters householder life, practicing Dharma with his wife and finding happiness with progeny.

१६. अन्त्येष्टिसंस्कारः (Antyeshti - Funeral Rites)

Original

अन्त्येष्टिं कुर्यात् पुत्रः पितृऋणात् विमुच्यते। अग्नौ दह्यमानं देहं मोक्षमार्गं प्रसाधयेत्॥

Transliteration

Antyeṣṭiṃ kuryāt Putraḥ Pitṛṛṇāt vimucyate. Agṇau dahyamānaṃ dehaṃ Mokṣamārgaṃ prasādhayet.

Meaning / Translation

The son performs Antyeshti (last rites), releasing the debt to ancestors. The body is cremated in fire, preparing the path to liberation.

फलश्रुतिः (Phala Shruti - Benefits)

Original

एतान् षोडश संस्कारान् ये कुर्वन्ति विधानतः। ते यान्ति परमां गतिं मोक्षं चाधिगमिष्यति॥

Transliteration

Etān ṣoḍaśa Saṃskārān ye kurvanti vidhānataḥ. Te yānti paramāṃ gatiṃ Mokṣaṃ cādhigamiṣyati.

Meaning / Translation

Those who perform these sixteen sanskaras properly attain the supreme goal and achieve liberation (Moksha).

NoneSanskars

Get the daily panchang & festival updates

Join our free newsletter, no spam, unsubscribe anytime.